نگاهی به دیزمار غربی در شمال غرب قره داغ

نگاهی به دیزمار غربی در شمال غرب قره داغ

مقاله ای از اسماعیل قهرمانی، چاپ شده در گویا:از زمانی که قره داغ شامل 18 محال بود و از زمانی که حسین بایبوردی ( 1340 )  در « تاریخ ارسباران »، «بخش اهر، ازمدل، حسن آباد، میشه پاره، کیوان، منجوان، کلیبر،‌ گرمادوز،‌ چهاردانگه،‌دودانگه،‌ یافت،‌ دیکله،‌ ورگهان،‌ هوراند،‌ هریس. بدوستان،‌ دیزمار شرقی، دزمار غربی و مواضع خان  »را 18 محال قراجه داغ معرفی کرده است، تغییرات و تحولات بسیاری پیش آمده و محدوده ی جغرافیایی این منطقه در تقسیمات سیاسی پیش آمده دستخوش تغییر شده است. علاوه بر این، این منطقه ی تاریخی مورد بی مهری و گرفتار بغض برخی از تاریخ نگاران نیز قرار گرفته است. از بخت ناخوشایند این ولایت حکم بر این بوده که در هر تقسیم بندی جدید، شاخ و برگ هایی از این درخت تنومند هرس شده است و از ابهت و استعدادهای بالقوه ی آن کاسته اند. هرچند مرزهای فرهنگی و تاریخی این منطقه چندان متأثر از مرزهای تقسیمات سیاسی نیست و در طبیعت قره داغ مرزی مشاهده نمی شود. اما قرار گرفتن محدوده ای از آن در محدوده ی مدیریتی استان و شهرستان های دیگر تجانس فرهنگی و اجتماعی دیرین را سست می سازد.  هرچند همه جای ایران سرای ماست و شهرستان ها و استان های دیگر که تکه ای از ارسباران را برای تکمیل آمار جمعیتی و یا شرایط دیگر با خود دارند، نیز بخشی از موطن ما هستند. اما این منطقه با تمام اشتراکات و تجانس و وحدت فرهنگی و تاریخی و اجتماعی خود باید حفظ بشود. یکی از مناطقی که از قره داغ جدا شده، بخش سیه رود ( دیزمار غربی ) است که در جریان شهرستان شدن جلفا به این شهرستان واگذار شده است. اکنون می خواهم تعدادی از روستاهایی را که در قالب این بخش از ارسباران منفک و به شهرستان های مرند و جلفا پیوسته اند، معرفی کنم.

در طول مسیر خاروانا به کنار رود ارس، 2 کیلومتر مانده به جاده ی اصلی حاشیه ی این رود مرزی به روستای نوجه مهر که یک روستای زیارتی است، می رسیم. آرامگاه سیدمحمدآقا در این روستاست که به شکل زیبا احداث شده و نمای درونی آن آیینه کاری شده و در کنار آن امکانات رفاهی نسبتاً خوبی از قبیل اقامتگاه برای زائران و گردشگران ایجاد شده است. این روستا همواره پر از زائر است و به ویژه در فصل پاییز از تمامی روستاهای اطراف و از مناطق دور و نزدیک برای زیارت می آیند و در قربانگاهش گوسفند قربانی می کنند. رود « ایلقنا » درست از کنار زیارتگاه می گذرد. وقتی از نوجه مهر وارد جاده ی اصلی کنار ارس می شویم و به سمت شرق حرکت می کنیم، به روستای دوزال می رسیم. در این روستا یک برج مدور قدیمی وجود دارد که متعلق به میرزا شعیب علیه الرحمه است. جاده ی آسفالته از قسمت پایین روستا می گذرد. کنار جاده چند مغازه و قهوه خانه ی سنتی و غذاخوری منحصر به فردی وجود دارد. در غذاخوری گوشت گوسفند تازه ذبح شده و شیشلیک و ذغال سرخ شده آماده ی پذیرایی از میهمانان ایرانی و رانندگان جمهوری آذربایجان است که بعد از جنگ ارمنستان و از دست دادن قره باغ و محدوده ی آن ارتباط زمینی شان با نخجوان قطع شده و با اقدام انسان دوستانه ی جمهوری اسلامی ایران از طریق همین جاده ی کنار ارس تردد می کنند.

حدود 5 کیلومتر که پیش تر حرکت کنیم، آثار قلعه ی تاریخی عباس میرزا در بالای تپه و کوه و دره با عظمت هرچه تمام تر نظر رهگذران را به خود جلب می کند. باروها اطراف روستای کردشت را دور زده و تنها یک برج آن از گزند تخریب در امان مانده است.

می توان گفت کردشت دقیقاً داخل قلعه ی عباس میرزا قرار گرفته است. این قلعه دارای نقش تدافعی و قرارگاه نظامی بوده و وضعیت صعب الوصول داشته است. بیش تر کارایی آن در جنگ ایران و روس ـ در عهد فتحعلی شاه قاجار ـ بوده است. قسمت عمده ی قلعه در جنوب جاده و بالای دره است.عباس میرزا فرزند و ولیعهد فتحعلی شاه قاجار، فردی دلیر و شایسته بود و در جنگ های ایران و روس رشادت های فراوانی از خود نشان داد. وی قبل از پدر از دنیا رفت و فرزندش سلطان مراد میرزا حسام السلطنه در اواخر حیات او حکومت ارسباران ( قراجه داغ ) را بر عهده داشت.

در روستای کردشت علاوه بر قلعه در انتهای راه به سمت شرق در قسمت شمال ( طرف ارس ) در میان باغ های میوه ی انار، انجیر، توت و مزارع کُنجد و شالی، حمام قدیمی ( خزنه ) در کنار جاده و البته کنار ارس با صلابت نمایان است. شکر خدا با عنایت سازمان محترم میراث فرهنگی در دهه ی اخیر مورد مرمت عالی قرار گرفته و با استفاده از صنعت گران ممتاز با کاشی کاری و گچ بری های بسیار زیبا جلوه ی قدیمی این اثر گران قدر احیا شده است. داخل حمام به شکل پلکانی و دارای سقف گنبدی شکل است. ( اخیراً لوله کشی هم شده است.)  گویا طرح معماری این حمام از شیخ بهایی ـ دانشمند بزرگ عصر صفوی ـ است.شیخ بهایی وقتی در معیت شاه عباس به اهر آمده بود، علاوه بر این حمام، حمام دیگری را در رو به روی مسجد جامع این شهر ـ که به اِشیک حامامی موسوم بوده ـ طرح ریزی می کند که این حمام اما مورد تخریب قرار گرفته است. اگر از کردشت به سمت جنوب پیش رویم، به روستای « قولان » و بعد « مُسَن » و از آن جا به « اوشتبین » می رسیم. روستای اوشتبین زادگاه و مدفن عارف و شاعر و حکیم شیرین گفتار سید ابوالقاسم متخلص به نباتی و مشهور به مجنون شاه قراجه داغی است. این شاعر به روایتی در سال 1191 هجری قمری متولد و در سال 1262 وفات یافته است. معماری خانه ها و نمای زیبای آن ها، باغات مصفا، جنگل های زیبا و طبیعت سرسبز و سحرانگیز آن قابل توجه و تعمق است. در وصف این روستا به دو بیت از حکیم نباتی بسنده می کنیم:

صفحه عالمده بیر دُرّ نهاندر اوشتبین               وزنه گلمز، چمک اولماز چوخ گراندیر اوشتبین  

سویونو هر کیمسه ایچسه، ایستمز آب حیات    اوندان اوتری خضر تک گوزدن نهادیر اوشتبین

البته که ذکر همه ی زیبایی ها و توانمندی ها و جاذبه های گردشگری این روستا بیش از این در حوصله ی دوهفته نامه ی گویا نمی گنجد و گرنه اوشتبین گفتنی های بسیار دارد. در نزدیکی اوشتبین روستای « قشلاق ارامنه » که هم « کُؤشن » با این روستاست، محل سکونت ارامنه بوده و از آنجا به روستاهای « نمنق »، « اروج »، « قرچی معدن » و « اینق » در اندرون جنگل می رسیم. درختان بسیار تنومند در اطراف اوشتبین و بعضی از قسمت های نمنق و اینق وجود دارد. در این محدوده محل زیبایی به نام « قرخ پله » وجود دارد که با پوشش انواع گیاهان و درختان سر به فلک کشیده،‌ دیدنش در طول عمر غنیمت است. بعضی از درختان جنگلی ارسباران، میوه دار و بعضی بدون میوه هستند. بلوط فراوانی زیادی دارد و علاوه بر بلوط، ون، انار، گردو، فندق، آلوچه، زغال اخته، سیب و گلابی وحشی و بوته های زرشک و تمشک و زالزالک چشمنواز هستند.

روستاهای این منطقه راه های ارتباطی مناسبی ندارند و به خصوص در زمستان تردد بسیار مشکل می شود و این البته همت عالی اداره راه را می طلبد و در این حال اما قاطر تنها وسیله ی رفت و آمد است.

این مناطق چون دارای پوشش گاهی مناسبی می باشد و چشمه سارها و چمن زارهای متعددی در سینه ی خود جای داده است، برای گله داری مناسب است. انواع مختلف گون،‌کنگر وحشی، یوشان، خارشتر، روناس و یونجه های دیمی و هزاران نوع گیاه و علف درمانی چون پولک، پونه، کاکوتی، ریحان کوهی و گل بنفشه است که این در فصل بهار در کنار رودهای زلال سر بر دوش گذاشته و با عطر جان فزای خود هر رهگذری را مدهوش می سازد.

حیوانات وحشی مثل خرس و دسته های خوک چرنده و پرنده های نایاب زیادی در این منطقه یافت می شوند. علاوه بر دام داری در روستاهای قولان و مسن و اروج، کرم ابریشم نیز پرورش می دهند و زنبورداری نیز رواج دارد.

غیر از روستاهای جنگلی، روستاهای دیگری نیز در این محدوده حیات دارند که تنها به ذکر اسامی آن ها بسنده می کنیم و همه ی این ها البته از محال قراجه داغ بوده و به جلفا و مرند پیوسته اند: پهناور، نظرکندی، میانه کرداحمد، سیه رود،‌ایری،‌هُلَق، کمار علیا و سفلی، الوان، تلکری، داران داش، هریس، اویندین، چشمه خان،‌ هویستین،‌ خانه سر، شاهسون و... که باید فراق تلخ شان را پذیرفت.

از عمده فعالیت های اقتصادی جدید در این منطقه می توان به گمرک نوردوز در روبه روی نوجه مهر ( مرز ایران و ارمنستان ) و ایستگاه صادراتی گاز به ارمنستان در کنار جاده اصلی ارس اشاره کرد.